در چهلوپنجمین برنامه سپنج، علی درستکار میزبان دکتر سید یحیی یثربی، فیلسوف و پژوهشگر برجسته فلسفه و حکمت اسلامی، بود. این گفتوگو به مسئله «تفکر» و نسبت آن با زندگی فردی و اجتماعی، آموزش، فرهنگ و وضعیت امروز فلسفه در ایران اختصاص داشت. یثربی در این گفتوگو کوشید با نگاهی انتقادی و تحلیلی، از ضرورت اندیشیدن فراتر از روزمرگی و لزوم بهروز شدن نظام فکری و آموزشی سخن بگوید.
دکتر یحیی یثربی در آغاز، تفکر را مهمترین وجه تمایز انسان از دیگر جانداران دانست و تأکید کرد: «تفکر همان نیرویی است که انسان را با جهان بیرون ارتباط میدهد، دادهها را دریافت و تنظیم میکند، به نتیجهگیری و استدلال میرسد و اساس رشد فردی و اجتماعی را شکل میدهد.» به گفته او، سطح زندگی اخلاقی، اجتماعی، سیاسی و دینی هر جامعه، تابعی مستقیم از میزان رشد فکری آن جامعه است.
وی با اشاره به دیدگاه دکارت درباره عقل، تصریح کرد: «خداوند عقل را بهطور مساوی میان انسانها تقسیم کرده است، اما تفاوت انسانها در نحوه بهکارگیری عقل است، نه در اصل داشتن آن.» یثربی میان «داشتن توان» و «بهرهبرداری از توان» تمایز قائل شد و افزود: «ممکن است افراد از استعداد یکسانی برخوردار باشند، اما شرایط اجتماعی، خانوادگی و آموزشی باعث شود یکی عقل خود را در مسیر سازنده به کار گیرد و دیگری در مسیری مخرب.»
این فیلسوف با تأکید بر نقش تعیینکننده شرایط، آموزش و مدیریت اجتماعی، گفت: «جامعهای که شرایط مناسب برای آموزش و پرورش فراهم نکند، از داشتههای انسانی خود بهره نخواهد برد.» او آموزش حافظهمحور را بهشدت مورد انتقاد قرار داد و اظهار داشت: «حتی در دوره دکتری فلسفه نیز دانشجو خلاق پرورش داده نمیشود؛ از او میخواهند نظر ملاصدرا را حفظ کند و در امتحان بازگو کند، بیآنکه یک لحظه درباره درستی یا نادرستی آن بیندیشد.»
یثربی در پاسخ به این پرسش که «به چه باید فکر کرد؟» گفت: «انسان نباید خود را در هیچ مرحلهای بینیاز از تفکر بداند. در زندگی خانوادگی، تربیت فرزندان، آموزش مدرسه و دانشگاه، مدیریت اجتماعی و حتی سیاستگذاریهای کلان، باید تفکر عقلانی و عادلانه حاکم باشد.» او آموزش را بنیادیترین مسئله جامعه دانست و تأکید کرد که عدالت آموزشی باید از نخستین مراحل تحصیل محقق شود.
وی با انتقاد از پراکندگی تصمیمگیریها و فقدان ارزیابی علمی در کشور افزود: «بودجههای عمومی که از منابع ملی تأمین میشوند، باید با برنامه و ارزیابی دقیق همراه باشند. هزینه کردن بدون سنجش نتیجه، اتلاف سرمایهای است که به تعبیر من، خون مردم محسوب میشود.»
بخش مهمی از گفتوگو به نسبت فلسفه با زمانه معاصر اختصاص داشت. یثربی با صراحت گفت: «ما نمیتوانیم فلسفه ابنسینا، سهروردی یا ملاصدرا را بیهیچ بازنگری، فلسفه امروز خود بدانیم. فلسفه، فهم انسان از کل هستی است و این فهم باید متناسب با دانش و مسائل امروز باشد.» او تأکید کرد که بهروز شدن فلسفه به معنای تقدیس گذشته نیست، بلکه مستلزم عبور انتقادی از آن است.
وی روشنفکری را چنین تعریف کرد: «روشنفکری یعنی بهروز کردن اندیشه، فهم مسائل زمانه و مقلد چشمبسته گذشتگان نبودن.» به اعتقاد او، بسیاری از مفاهیم فلسفی و طبیعی که در گذشته معتبر بودهاند، امروز کارایی علمی ندارند و اصرار بر آنها مانع حل مسائل واقعی جامعه میشود.
یثربی با اشاره به غیبت مؤثر فیلسوفان در تصمیمسازیهای کلان کشور گفت: «فلسفهای که نتواند در برابر مشکلات داخلی و خارجی جامعه سخن بگوید، فلسفهای ناکارآمد است.» او در مقابل، از الگوی مشورت علمی در جوامع توسعهیافته یاد کرد و افزود: «در آن جوامع، تصمیمهای کلان پس از گفتوگو با دهها متخصص اتخاذ میشود.»
یثربی بر کرامت انسان و نقش محوری عقل در دین تأکید کرد و گفت: «اسلام عقل را اساس دین قرار داده است. دینی که با عقل پذیرفته نشود، ارزشی ندارد.» به باور او، انسان باید با تشخیص و اندیشه خود به باور دینی برسد و جامعه نیز باید زمینه رشد فکری همه افراد را فراهم کند.
او تصریح کرد: «آنچه به انسان ارزش میبخشد، شعور و توان تعقل اوست. رشد فکری، زمینهساز عدالت، دموکراسی و زیست انسانی شایسته است. بدون اصلاح علمی فرهنگ و آموزش، هیچ جامعهای به سامان نخواهد رسید.
در ادامه گفتوگو، دکتر سید یحیی یثربی با تمرکز بر مسئولیت فردی و اجتماعی انسان، به ترسیم اولویتهایی پرداخت که به باور او میتواند مسیر زیست انسانی معنادار و شایسته را مشخص کند. او تأکید کرد که انسان باید مقصد و قبلهای متناسب با شأن خود برگزیند و برای رسیدن به آن آگاهانه تلاش کند.
یثربی نخستین وظیفه انسان را افزایش شعور و آگاهی دانست و گفت: «در این فرصت کوتاه زندگی، نخستین کار آن است که شعور خود را، تا حد امکان، افزایش دهیم و به خودِ تفکر بیندیشیم.» به اعتقاد او، بدون تقویت بنیان اندیشه، هیچ اصلاح پایداری در زندگی فردی و اجتماعی ممکن نخواهد بود.
وی دومین اصل را همکاری برای ساختن زندگیای آرام، عادلانه و همراه با رفاه فکری برای خود و دیگران معرفی کرد و افزود: «زندگی انسانی تنها در پیوند با دیگران معنا مییابد و آرامش فردی بدون توجه به آرامش جمعی پایدار نخواهد بود.»
یثربی در سومین محور سخنانش بر اخلاق عملی تأکید کرد و گفت: «نباید خلاف کنیم، نباید دیگران را آزار دهیم، دروغ بگوییم یا آبروی کسی را ببریم. باید بکوشیم هیچ ضرری از ما به دیگران نرسد، اهل گذشت باشیم، حتی نسبت به خطاکاران، و با همه مهربانی کنیم.» او اخلاق را نه امری انتزاعی، بلکه ضرورتی اجتماعی دانست که بهطور مستقیم با کیفیت زندگی جمعی پیوند دارد.
این فیلسوف در ادامه به مسئولیت اجتماعی صاحبان توان مالی اشاره کرد و اظهار داشت: «اگر کسی از نظر مادی در وضعیت مناسبی قرار دارد، پس از حفظ حق وراث، شایسته است سهمی را برای کمک به نیازمندان، درماندگان و بهویژه برای تعلیم و تربیت اختصاص دهد.» او با اشاره به رواج این سنت در جوامع غربی و همچنین نمونههای ارزشمند داخلی، از نهضت مدرسهسازی و فعالیت خیرین در حوزه آموزش بهعنوان الگوهای مثبت یاد کرد.
یثربی تعلیم و تربیت را «واجبترین» مسئله جامعه دانست و تصریح کرد: «آموزش و پرورش صحیح در تمام عمر انسان اثر میگذارد. کسی که از تعلیم و تربیت درست محروم بماند، به احتمال زیاد دچار خطا خواهد شد و جامعه نیز در قبال این وضعیت مسئول است.» به باور او، هرچند انسان آزاد است، اما شرایط اجتماعی و تربیتی مسیر استفاده از این آزادی را تعیین میکند.
او در این زمینه گفت: «ممکن است دو انسان هر دو آزاد باشند؛ یکی با آزادی خود به ساختن مدرسه روی آورد و دیگری به ارتکاب جرم. این تفاوت، نتیجه تفاوت در تربیت و آموزش است.» یثربی تأکید کرد که آموزش و پرورش باید «جدی، دقیق، علمی، بهروز و عادلانه» باشد و هر کار خیری، اگر به حل مشکل انسانی بینجامد، ارزشی مضاعف دارد.
در بخش پایانی گفتوگو، علی درستکار از دکتر یثربی خواست ارزیابی کوتاهی از وضعیت بشر امروز ارائه دهد. یثربی در پاسخ، با نگاهی امیدوارانه گفت: «بهنظر من، جهان امروز نسبت به ۳۰۰ یا ۴۰۰ سال پیش، در مجموع وضعیت بهتری دارد. کاهش مرگومیر کودکان، ریشهکن شدن بسیاری از بیماریها و بهبود شرایط عمومی زندگی، نشانههای این پیشرفت است.»
او بر همین اساس تأکید کرد: «باید به دنیا و آینده امیدوار بود. درباره آینده کشور خودمان نیز خوشبینی موجه است، به شرط آنکه آگاهی و هوشیاری جمعی به حدی برسد که جامعه بتواند راه خود را با آرامش و امنیت باز کند و خود را گرفتار بحرانهای غیرضروری نسازد.»
گفتوگو با قدردانی علی درستکار از حضور دکتر یحیی یثربی و سالها تلاش فکری و فرهنگی او به پایان رسید؛ تلاشی که به گفته مجری برنامه، نقشی مؤثر در رشد فکری جامعه و ارتقای آگاهی عمومی داشته است.
