اگر تاکنون موفق به تماشای فیلم «علت مرگ نامعلوم» نشدید، انتخاب آن به عنوان نماینده سینمای ایران برای اسکار 2026، بهانه خوبی است که به تماشای این فیلم تماشایی بنشینید. فیلمی که قصه تولید و اکران آن و اکنون راهیابی اش به رقابت اسکار، خود یک قصه پرتلاطم است. گرچه این قصه در یک تقدیر تراتژیک در نهایت به یک موقعیت حماسی می رسد و «علت مرگ نامعلوم» پس از سه سال توقیف، توفیق پیدا میکند که در سطحی جهانی دیده شود و از این شانس و امکان برخوردار شود که شاید با جایزهای جهانی برگردد و بر اعتبار خود و سینمای ایران بیفزاید. فیلم «علت مرگ نامعلوم» نخستین ساخته سینمایی علی زرنگار، یک روایت جادهای از سرگذشت هفت مسافر است که زندگیشان در پایان یک سفر طولانی با اتفاقی که برای یکی از مسافران میافتد تغییر میکند. هسته مفهومی قصه همین جا شکل میگیرد. در مواجهه شخصیتهای قصه با یک بحران که آنها را در دشواری یک انتخاب در بزنگاهی اخلاقی و انسانی قرار میدهد.
فیلم علت مرگ نامعلوم؛ معرفی، اطلاعات و نقدها
بزنگاهی که هر مخاطبی با آن احساس همذات پنداری کرده و با خود میاندیشید که اگر او در چنین موقعیتی قرار میگرفت چه میکرد؟ در واقع در فیلم با یک قصه درگیرکننده مواجه هستیم. نه فقط درگیر شدن با سرنوشت آدم های قصه که با یک نوع درگیری ذهنی و سوبژکتیو که در بستر یک پارادوکس انسانی صورت میگیرد و اراده آدمی را در نزدذ خود محک میزند. در این فیلم تلاش شده تا فارغ از هویت یا طبقه اجتماعی آدمها در یک موقعیت اخلاقی، وجوه انسانی آدمهای قصه در کانون درام قرار بگیرد.
فیلم علت مرگ نامعلوم گرچه از برخی مولفههای سینمای اجتماعی در دهه 90 بهره میگیرد اما از آنها آشناییزدایی میکند و شمایل متفاوت و بهنظرم دقیقتری از یک فیلم اجتماعی را معرفی میکند که میتواند مسیر آن را از قالبهای تکرارشده تغییر دهد
ممکن است با آدمهای قصه همدل شوی یا همدل نشوی، اما آنها را میفهمی و همین فهم و درک مشترک، به مخاطب کمک میکند تا در جهان داستانی فیلم عمیق شده و درگیر شود. آدمهای قصه حرفها و دردهایشان آشنا و قابلدرک بود و چه بسا هر مخاطبی فکرکند نفر هشتم آن گروه است که در درون همان موقعیت قرار دارد. به عبارت دیگر در طول فیلم، ما مخاطب، خود را در موقعیت شخصیتهای قصه قرار میدهیم و از خود میپرسیم که اگر من بودم، در این بزنگاه اخلاقی چه واکنش و رفتاری نشان میدادم.
در واقع تراژدی قصه از سوی مخاطب، خوانش درونی میشود. ضمن اینکه تنوع طبقات اجتماعی و شخصیتی که حالا در یک مسیر و ماشین همراه شدهاند، اما دردهای مشترکی دارند. از سوی دیگر بهلحاظ بصری، بیابان موجب شده نوعی هویت وسترنی هم در فیلم ایجاد شود. مجموعه این عناصر و مولفهها در کنار هم، فیلم را یک فرش ریزبافت ایرانی با چینشی مینیاتوری و جزئینگرانه با یک کلیتی از وضعیت جامعه میسازد که مخاطب میتواند خودش و تاریخی که در آن قرار دارد را در آن ببیند.
فیلم علت مرگ نامعلوم گرچه از برخی مولفههای سینمای اجتماعی در دهه ۹۰ بهره میگیرد اما از آنها آشناییزدایی میکند و شمایل متفاوت و بهنظرم دقیقتری از یک فیلم اجتماعی را معرفی میکند که میتواند مسیر آن را از قالبهای تکرارشده تغییر دهد. با اینکه فیلم ۳ سال توقیف بود اما نهتنها فیلم کهنه نشده که اتفاقاً بهدلیل تحولاتی که در چندسال اخیر شاهدش بودیم، با جامعه امروز مماستر شده است. آنهم درست در زمانی که سینمای ایران عقبتر از جامعه و مردم قرار گرفته است.
ضمن اینکه جهان داستانی فیلم متاثر از جهان داستانی فیلمنامههایی است که علی زرنگار پیش از این کار کرده بود مثل «چهارشنبه 19 اردبیشهت» و «بدون تاریخ، بدون امضا» بهنظرم هم رگههای مشترکی بین آنها وجود دارد، هم جهان مستقل خودش را میسازد. بهجز تکنیک و مهارتهای نوشتن، کارگردانی و اجرا، آنچه بر کالبد تکنیک روح میدمد، رنجی است که خود کارگردان از موقعیت آدمهای قصه تجربه کرده است. چهبسا درونمایه قصه بهنوعی با تجربه زیسته فیلمساز گره خورده است. از این حیث من آن را نوعی فیلم-جستار میبینم؛ به این معنا که زاویهدید و تجربه حسی و زیسته نویسنده و کارگردان در روایت آن اثر مداخله دارد. بازیها هم آنقدر رئالیستی و واقعگرایانه است که انگار در حال تماشای یک مستند هستید.
از سوی دیگر با یک فیلم جادهای هم مواجه هستیم که از دل کویر میگذرد و قاب بصری متفاوتی دارد. فیلمبرداری خوب فیلم کمک کرده تا یک حظ بصری جذاب برای مخاطب فراهم شود. جذابیتهایی که صرفا خلق تصاویری کارت پستالی نیست بلکه نسبت معناداری با مضمون فیلم و روند قصه دارد. فیلم همچنین ارجاعاتی باطنی به شرایط اجتماعی و زیست- جهان ایرانی دارد و تصویری عمیق و جامعه شناختی از جامعه ایرانی را به تصویر میکشد با بازیهای رئالیستی و تماشایی و یک پایانبندی تکان دهنده که طعم تلخ آن در کامتان میماند تا چند روزی به قصه فیلم و آدمهایش فکر کنید. اگر به هر علت معلوم و نامعلومی موفق نشدید تا کنون این فیلم را ببنید، اکنون زمان تماشای آن است. به تماشای آن بنشینید.