جعفر پناهی؛ بهترین فیلم های کارنامه
این ۱۱ فیلم برتر در مقام کارگردان و نویسنده است
دوران فیلمسازی جعفر پناهی در طول بیش از ۳ دهه را میتوان به ۴ دوره تقسیم کرد: نخست دوره درخشان ورود او به سینمای بلند داستانی بود که با همکاری عباس کیارستمی و در ژانر کودکونوجوان آغاز شد. دوره دوم پناهی به خروج او از سینمای کودک و ورود او به سینمای اجتماعی مربوط میشود.
سومین دوره فیلمسازی پناهی به دوران انزوا، شخصیسازی و نوعی محرومیت سیاسی اجتماعی او مربوط میشد که حاصل آن ضعیفترین آثار دوران کارنامه کاری پناهی است که از قضا از سوی فستیوال های خارجی به شدت مورد تحسین قرار میگرفت. آخرین دوره کارنامه کاری این فیلمساز که هنوز برای تحلیل این دوره زود است. اینجا معرفی و تحلیلی میذخوانید بر بهترین فیلم های جعفرپناهی در طول سه دهه فعالیت او.
بهترین فیلم های جعفر پناهی به ترتیب سال انتشار مرتب شدهاند
فهرست بهترین فیلم های اجتماعی سینمای ایران
فیلم یک تصادف ساده | 1403
فیلم جعفر پناهی در فستیوال کن 2025 دومین نخل طلای تاریخ سینمای ایران را پس از استادش عباس کیارستمی به دست آورد. پناهی این فیلم را در سکوت خبری و بدون اخذ مجوزهای رسمی و همچنین بدون رعایت حجاب اجباریِ بازیگران زن در ایران ساخته است که گفته میشود مضمون و فضای انتقادی تند سیاسی دارد. وی در فیلمهایش اغلب با اشاره به مسائل اجتماعی، نابرابریها و محدودیتهای فردی و اجتماعی در ایران به نقد جامعه و حکومت میپردازد و انتقادهایی جدی به شیوه حکمرانی و عملکرد حاکمان مطرح میکند.
یک تصادف ساده پیامدهای پیشبینی نشده ناشی از یک تصادف جزئی را بررسی میکند و درباره زنجیره رویدادهایی که افراد را در موقعیتهای بحرانی به هم متصل میکند است. فروش بینالمللی توسط «mk2 Films» انجام میشود و احتمالا در اسکار هم شرکت خواهد کرد.
فیلم خرس نیست | 1401
فیلم خرس نیست محصول دوران ناامیدی از جعفر پناهی حتی در میان دوستداران او محسوب میشود بهنحویکه فیلم بسیار کم دیده شد و حتی نقدهای زیادی نیز روی فیلم نوشته نشده است اما درعینحال، فیلمهای پناهی بهشدت در جشنوارههای جهانی تحویل گرفته میشود و او را همچنان شاگرد خلف عباس کیارستمی مینامند!
در این فیلم که به طور مخفیانه در ایران فیلمبرداری شده است، پناهی، ناصر هاشمی پروین، وحید مبصری، بختیار پنجهای و مینا کاوانی در کنار دیگران ایفای نقش میکنند. خرس نیست برای نخستینبار در سپتامبر ۲۰۲۲ در هفتاد و نهمین دوره جشنواره بینالمللی فیلم ونیز در رقابت اصلی شیر طلایی نمایش داده شد و برندهٔ جایزه ویژه هیئت داوران این جشنواره هم شد.
این فیلم دو داستان عاشقانه موازی را به تصویر میکشد که در آن عاشقان با موانعِ پنهان و اجتنابناپذیر، نیروی خرافات و مکانیکِ قدرت مبارزه میکنند. پناهی همزمان نقش خودش را بازی میکند. او در یکی از روستاهای ایران در مرز ترکیه است و سعی دارد تیمش را برای فیلمبرداری در سمت ترکیه راهنمایی کند…
فیلم سه رخ | 1397
فیلم سه رخ فیلم برونگرایانهتری به نسبت دوره سوم کارنامه پناهی است که بهنوعی نشانگر بیرون آمدن جعفر پناهی فیلمساز از پیله تنهایی، محرومیت و تنهایی او محسوب و بازگشت وی به سینمای دغدغهمند اجتماعی را نوید میداد. این فیلم موفق شد در هفتاد و یکمین جشنواره بینالمللی فیلم کن، نخل طلایی بهترین فیلمنامه را برای جعفرپناهی به ارمغان بیاورد.
بهناز جعفری بازیگر مشهور در نقش خودش، با دیدن ویدئو دختری شهرستانی آشفته میشود. خانواده دختر او را تحتفشار گذاشتهاند تا تحصیلاتش در دانشکده هنر تهران را رها کند. بهناز صحنه فیلمبرداری خود را ترک میکند و سراغ جعفرپناهی فیلمساز میرود تا در حل مشکل دخترک او را راهنمایی کند. آن دو با اتومبیل به سمت روستایی در شمال غرب کشور که زادگاه دختر است میروند و در آنجا محو مهماننوازی مردمان بومی آن روستای کوهستانی میشوند اما بهزودی در مییابند سخاوت و مهماننوازی این مردم بهاندازه حرمت گذاشتن به سنتها برای آنها بااهمیت است.
پیتر بردشاو منتقد گاردین در تحلیلی ستایشآمیز از فیلم نوشته است: «جعفرپناهی در «سه رخ» یک قصه شبه رئالیستی جذاب را در قالب پروژه سینمای اتوبیوگرافیکال خود خلق کرده است. فیلمی که عمیقاً متواضع است و به زنان بهویژه بازیگران زن احترام میگذارد. فیلمهای پناهی عموماً تماشایی هستند، «سه رخ» نیز از این قاعده مستثنی نیست، هر چند به نظر میرسد این یکی در تلاش برای یادآوری یک سینمای کلاسیک ایرانی است که عموما با آثار کیارستمی شناخته میشود. سینمایی که هرچند سهل و ممتنع به نظر میآید اما عامدانه از سوی فیلمساز کدگذاری شده است. «طعم گیلاس» و «باد ما را خواهد برد» از این نوع سینِما هستند.»
فیلم تاکسی | 1393
فیلم تاکسی در ادامه سینمای شخصی جعفر پناهی است که در سال 1393 ساخته شد. در این فیلم نیز پناهی همه کاره فیلم بود و علاوه بر کارگردانی، تهیه کنندگی و نویسندگی، بازیگر و تدوینگر آن نیز بوده است.
این فیلم که ساختاری مستندگونه دارد، با امکانات محدودی ساخته شد و داستان آن در یک تاکسی در تهران و بجنورد میگذرد که رانندگی این تاکسی با خود جعفرپناهی است. حقوقدان نسرین ستوده و حنا سعیدی، یکی از اعضای کانون مدافعان حقوق بشر، دیگر بازیگران هستند. تاکسی نخستینبار در بخش رقابتی شصت و پنجمین جشنواره فیلم برلین به نمایش درآمد و در آنجا برندهٔ جایزه خرس طلای جشنواره شد.
رسانه آلمانی دویچهوله در تحلیلی درباره فیلم مینویسد: «در آغاز فیلم این شبهه وجود دارد که مسافران از وجود دوربینها آگاهی ندارند و موضوعات مورد بحث اتفاقی و تصادفی هستند، اما روند فیلم خلاف این تصور را تقویت میکند. البته میتوان تصور نمود که این فیلم محصول گفتوگوهای متفاوت و متعددی بوده که پناهی در تدوین دست به گزینش زده تا محتوایی یکدست و دلخواه خود را در قالب یک فیلم خوب تهیه و ارائه کند.»
فیلم پرده | 1391
دومین همکاری پناهی و پرتویی پس از فیلم دایره در سال 1391 با پرده تکرار شد. پرده یا پرده بسته فیلمی است که با دوربین شخصی پناهی و در ویلایی در شمال ایران در سال ۲۰۱۲ ساخته شد. این فیلم در بخش مسابقه جشنواره فیلم برلین حضور داشت و برنده خرس نقرهای برای بهترین فیلمنامه شد.
پرده، داستان مردی است که پس از درگیری با مأمورانی که جفت سگ او را کشتند سگ خود را در ساک دستیاش پنهان میکند به همراه سگش به ویلایی در شمال میرود و پردههای خانهاش را میکشد و با واردشدن شخصیتهای دیگر اتفاقات عجیبی میافتد.
این فیلم نیز در ادامه فیلمسازی پناهی قابل تحلیل است که به درونیات شخصی او مربوط و بهنوعی حدیث نفس محسوب میشود. به نظر میرسد اعطای جایزه خرس نقرهای به این فیلم بیشتر مثل نوعی حس همیاری و همدردی از سوی مسئولان جشنواره «برلین» با پناهی بوده است.
فیلم این یک فیلم نیست | 1390
فیلم این یک فیلم نیست، ششمین فیلم کارنامه فیلمسازی پناهی بود اما به نظر میرسد ردپای بیحوصلگی شخص پناهی در این فیلم بروز و ظهور خاصی داشت چرا که این فیلم از ضعیفترین آثار کارنامه فیلمسازی پناهی است که به نظر نمیرسد سازنده فیلمهای مهم و مؤثری چون طلای سرخ آن را ساخته باشد!
مجتبی میر طهماسب همکار پناهی در این فیلم بود و در کارگردانی، فیلمبرداری و بازی با او همکاری کرد. در سال 1390، صدای آلمان در سايت خود درباره فیلم نوشت: «گرچه جعفر پناهی، کارگردان سرشناس ايرانی ممنوعالخروج است و اجازه شرکت در جشنواره فيلم کن در فرانسه را ندارد، اما جديدترين فيلم وی به طور پنهانی به اين جشنواره راهیافته است. سرگئی توبيانا، سرپرست مؤسسه سينمایی فرانسه و يکی از همراهان پناهی اعلام کرد که فيلم پناهی در يک کیک پنهان شده بود و توسط يک زن مسافر به فرانسه آورده شده است.» «اين فيلم نيست» بر روی يک حافظه فلش ضبط و در درون يک کيک جاسازی شده بود.
مدت فيلم 75 دقيقه است و روايتگر يک روز زندگی پناهی در خانه خود در ايران است. این فیلم همانند آفساید، طلای سرخ و دایره در ایران به نمایش در نیامد.
فیلم آفساید | 1384
حدفاصل سال 1382 و 1384، پناهی فیلم نساخت و به جای آن دو فیلم از مسعود کیمیایی با عنوان حکم و سربازهای جمعه و یک فیلم از کامبوزیا پرتویی با نام کافه ترانزیت را تدوین کرد.
آفساید اگرچه موفقیت و کیفیت طلای سرخ را نداشت اما توانست بار دیگر توجه مخاطبان سینمای ایران را به فیلمی اجتماعی ورزشی جلب کند. پناهی در این فیلم با نگاهی خلاقانه مشکلات ورود زنان به ورزشگاه را دستمایه فیلم خود قرارداد اما این فیلم نیز همانند دو فیلم قبلیاش امکان نمایش عمومی پیدا نکرد. این فیلم در بیست و چهارمین دوره جشنواره بینالمللی فیلم فجر نمایش داده شد اما نتوانست پروانه نمایش بگیرد و در ایران نمایش عمومی داده نشد.
پنجمین فیلم پناهی حاصل اولین همکاری او با شادمهر راستین در مقام فیلمنامهنویس بود. فیلم روایتگر شرححال دخترانی است که حاضرند هر کاری انجام دهند تا بازی ایران – بحرین را برای ورود ایران به جام جهانی ببینند تا جای کسانی را که در بازی ایران – ژاپن جان خود را از دست دادهاند، خالی نباشد. آنها هر کدام با لباسی مبدل سعی میکنند وارد ورزشگاه بشوند اما تعدادی از آنها به دلیل ممنوعیت ورود زنها به ورزشگاهها دستگیر میشوند. سرانجام به دست سربازانی که آنها را گرفتهاند به کمیته منتقل میشوند اما در راه به علت برد ایران در بازی با بحرین خیابانها شلوغ میشود و دخترها بهاینترتیب فرار میکنند.
فیلم طلای سرخ | 1382
پس از حضور در فیلم جمعه در سال 2000 که بار دیگر سودای بازیگری جعفرپناهی را یادآور شد، بهترین فیلم کارنامه فیلمسازی جعفرپناهی یعنی طلای سرخ در سال 1382 ساخته شد. همانند بادکنک سفید، طلای سرخ نیز حاصل همکاری دوباره پناهی و عباس کیارستمی بود و این فیلم نیز به نوعی پایان دغدغهمندی جعفر پناهی به سینمای کودک و علاقه وافر او به سینمای انتقادی و اجتماعی ایران بود.
این فیلم در سال ۱۳۸۱ ساخته شد و در سینماهای ایران بهخاطر آنچه تیره بودن این فیلم گفته شد به نمایش در نیامد تا دومین فیلم توقیفی کارنامه سینمایی پناهی بعد از دایره، طلای سرخ باشد. در این فیلم پناهی تلاش کرده تا لایههای مختلف زندگی ایرانیان را نمایش دهد و به شکلی مسئله شکاف طبقاتی را در میان مردم ایران بررسی کند.
طلای سرخ در هیچیک از جشنوارههای داخلی ایران حضور نیافت اما در بسیاری از جشنوارههای خارجی شرکت کرد و توانست در پنجاه و ششمین دوره جشنواره فیلم کن (۱۳۸۲) جایزه هیئت داوران نوعی نگاه در بخش بهترین فیلم و در سی و نهمین دوره جشنواره بینالمللی فیلم شیکاگو جایزه بهترین فیلم را به خود اختصاص دهد.
«حسین آقا فردی است باسابقه حضور در جبهه که بهعنوان پیک موتوری در یک پیتزافروشی کار میکند. بهخاطر سفارشهایی که از مناطق مرفه شهر به او میرسد با زندگی طبقه بورژوای تهران آشنا میشود. از طرفی در چندین مواجهه با یک طلافروشی، مورد تمسخر و اهانت قرار میگیرد. سیر او در بین افراد طبقه مرفه جامعه و نگاه به جایگاه خودش در اجتماع و تأثیرات روحی مورد اهانت قرارگرفتن توسط صاحب طلافروشی، باعث میشود دست به یک جنایت بزرگ بزند…»
فیلم دایره | 1378
دایره اولین نشانههای تقابل جعفر پناهی فیلمساز و سیستم فرهنگی هنری ایران بود بهنحویکه فیلم به دلیل مشکلات و ممیزیها هیچوقت در ایران امکان نمایش پیدا نکرد اما تنها فیلم ایرانی برنده شیر طلایی جشنواره فیلم ونیز در سال ۲۰۰۰ شد. فیلم با کسب پروانه ساخت ساخته شد ولی پس از پایان مراحل تولید و ارائه برای دریافت پروانه نمایش توسط معاون سینمایی وقت سیفالله داد در سال ۱۳۸۰ توقیف شد. دایره در سال ۸۰ یک نوبت نمایش خصوصی در سینما سپیده داشت و در کشورهای ایتالیا و فرانسه اکران شد و جوایزی هم در این کشورها کسب کرد.
در این فیلم کامبوزیا پرتویی و همسرش فرشته صدر عرفایی با پناهی همکاری کردند. پرتویی بهجای کیارستمی و شهبازی که همکار نویسنده فیلمهای اول و دوم پناهی بود، در این فیلم، سناریوی آن را نوشت و صدر عرفایی بازیگر اصلی فیلم بود.
فیلم روایتگر داستان ۶ زن است که از زندان گریختهاند و سرنوشت متفاوتی را تجربه میکنند. فرشته، مائده، الهام و نرگس هر یک به دنبال پناهگاهی برای خود هستند. مائده خیلی زود توسط پلیس دستگیر میشود. نرگس قصد بازگشت به شهر خود را دارد که به علت موانع متعدد ممکن نیست. فرشته که از طرف خانواده طرد شده درصدد سقطجنین فرزندی است که پدرش اعدام شده است…
فیلم آینه | 1376
دومین فیلم پناهی نیز در امتداد کار اولش و در فضای سینمای کودک ساخته شد با این توضیح که درونمایههای اجتماعی مورد علاقه پناهی در این فیلم ظهور و بروز بیشتری داشت. فیلم روایتگر داستان دخترکی خردسال به نام بهاره با هنرمندی بازیگر خردسال مینا محمدخانی است که مادر او پس از تعطیلشدن مدرسه، به دلیل نامشخصی، برای بردن او از مدرسه نیامده است و او پس از مدتی انتظار تصمیم میگیرد که بهتنهایی به سمت خانه حرکت کند که در راه گم میشود.
آینه موفق به کسب ۳ جایزه معتبر بینالمللی از جمله یوزپلنگ طلایی جشنواره فیلم لوکارنو شد.
فیلم بادکنک سفید | 1373
بعد از دستیاری عباس کیارستمی و حضور بهعنوان بازیگر در فیلم زیر درختان زیتون، جعفر پناهی نخستین فیلم بلند داستانی خود با عنوان بادکنک سفید را در سال 1373 جلوی دوربین برد. عباس کیارستمی نویسنده بادکنک سفید بود و فیلم در حال و هوای سینمای موفق و پرجاذبه کودک در دهه هفتاد ساخته شد.
اولین فیلم پناهی در سیزدهمین دوره فستیوال فجر حضور موفقی داشت و در چهار رشته نامزد و سیمرغ بهترین فیلم اول را دریافت کرد. این فیلم حضور بینالمللی خوبی نیز داشت و در جشنواره فیلم کن موفق به کسب جایزه موسوم به دوربین طلایی شد.
«یک ساعت ونیم به تحویلِ سال باقیمانده است. دخترِ خردسالی، به نام راضیه، برای خریدِ ماهیِ سفره هفتسین از مادرش یک اسکناس پانصدتومانی میگیرد، اما آن را گم میکند. راضیه در تلاش برای پیداکردنِ اسکناس، با آدمهای مختلف و اتفاقاتِ جالبی روبهرو میشود…»