مروری بر کارنامه اصغر فرهادی به بهانه نمایش آخرین فیلمش در جشنواره کن | از گزارشگر به نظاره‌گر

به بهانه نمایش فیلم قهرمان در جشنواره کن، مروری داریم بر کارنامه اصغر فرهادی؛ برای آشنایی بیشتر با این کارگردان توانمند، با فیلیمو شات همراه باشید.

بیست سال پیش، کمتر کسی باور می‌کرد نویسنده و کارگردان مجموعه تلویزیونی چشم به راه، روزی به یکی از کارگردانان نامی سینمای ایران و جهان تبدیل شود. اما اصغر فرهادی به این جایگاه رسید. فرهادی، پس از نوشتن فیلم‌نامه‌ یکی از تأثیرگذارترین مجموعه‌های تلویزیونی بعد از انقلاب یعنی روزگار جوانی، دست به ساخت مجموعه ماندگار داستان یک شهر زد و راه خود را به سینما باز کرد. به بهانه نمایش فیلم قهرمان در جشنواره کن، مروری داریم بر کارنامه اصغر فرهادی؛ با فیلیمو شات همراه باشید.


برندگان کن ۲۰۲۱


توجه به داستان‌هایی با زمینه‌های پررنگ اجتماعی که غالباً نسل جوان و میان‌سال را هدف می‌گیرد، باعث شد فرهادی علی‌رغم پیشینه تلویزیونی‌اش، بعد از ساختن دو فیلم ناموفق رقص در غبار و شهر زیبا که حداقل در ایران چندان جدی گرفته نشدند، با ساخت چهارشنبه سوری به چشم بیاید و موردتوجه منتقدان قرار بگیرد. علاوه بر اینکه اصغر فرهادی رفته‌رفته از تصویر کردن زندگی مردم جنوب شهر فاصله گرفت و به کنکاش در زندگی شخصیت‌هایی از طبقه متوسط شهری روی آورد، که نقش آنها را بازیگران سرشناس بازی می‌کردند.


تمرکزی عمیق بر فیلم چهارشنبه سوری


حمید فرخ‌نژاد و هدیه تهرانی در نمایی از فیلم چهارشنبه سوری اثر اصغر فرهادی


اصغر فرهادی که در اولین فیلم‌هایش، فاصله‌ای حساب‌شده با شخصیت‌هایش برقرار می‌کرد و می‌کوشید به دور از جانبداری تنها گزارشگر وضعیت آنها باشد، فیلم به فیلم به شخصیت‌هایش نزدیک‌تر شد و به‌جای تلاش برای نمایش دنیای پیرامون آنها انرژی‌اش را صرف تصور کردن درونیات و فردیتشان کرد. حتی عنوان آثارش نیز که در ابتدا اشاره‌ای به شهر و مفاهیم مربوط به شهر داشتند، به‌مرور تغییر کردند تا بیان‌گر درونیات شخصیت‌ها یا اتفاقاتی باشد که در زندگی شخصی‌شان پیش می‌آید. آن­چه که پیش از فرهادی در آثار کیمیایی و حاتمی‌کیا نیز شاهد آن بوده‌ایم؛ با این تفاوت بنیادین که اگر در آثار کیمیایی درون‌مایه بر تقابل فرد و جمع استوار است و در آثار حاتمی‌کیا داستان همواره بر بستری مذهبی­-ایدئولوژیک روایت می‌شود، در آثار فرهادی تفسیری تازه از رفتار عرفی در ‌شخصیت‌ها ظهور کرد، که به‌مرور از شهر و شهریتش معنازدایی و اجتماع درون آن را به نفع فردیت شخصیت‌های فیلم مصادره می‌کرد. به‌عبارت دیگر، اصغر فرهادی از گزارشگر، به نظاره‌گری تبدیل شد که تنها معیار قضاوت در مورد شخصیت‌های فیلم‌هایش را عرف رایج در اجتماع معرفی می‌کند. همچنین با ایجاد دوراهی تصمیم‌گیری برای شخصیت‌ها، به شکلی تلویحی نشان می‌دهد، شخصیت برای باقی ماندن در چرخه زندگی باید به رنگ عرف اجتماع درآید. نشانه‌های این تغییر، ابتدا در پایان‌بندی آثار اولیه فرهادی ظاهر می‌شود؛ در بزنگاه‌هایی که فرهادی پس از گزارش وضع موجود با شخصیت‌هایی که ساخته و سرانجامشان تنها می‌ماند. مانند پایان مجموعه داستان یک شهر، که زن و شوهر تولید کننده برنامه تلویزیونی (با بازی بهاره رهنما و رضا ایرانمنش) متوجه می‌شوند دیگر آن زوج ابتدای آشنایی نیستند و در آستانه تشکیل زندگی، دچار تردیدی برای شکستن این پیوند می‌شوند؛ یا در پایان شهر زیبا که شخصیت فیروزه (با بازی ترانه علیدوستی) در آن بهانه‌ای برای گزارش یک موقعیت اجتماعی هولناک است، اما در انتها بر سر دوراهی انتخابی سخت قرار می‌گیرد. همان‌طور که در پایان چهارشنبه سوری در انتها شرایط بغرنج میان زن شکاک و شوهر خیانت‌کار همچنان پابرجا باقی می‌ماند. در فیلم درباره الی اما از ابتدا می‌توان شاهد توجه ویژه اصغر فرهادی به فردیت شخصیت‌ها بود. برخلاف فیلم‌های قبلی، فرهادی یک‌قدم به‌عقب می‌رود تا به‌جای گزارش دادن، تنها نظاره کند و تردید در انتخاب و حضور در دوراهی سرنوشت را به تک‌تک شخصیت‌ها و پیکره داستان تعمیم ‌دهد. در فیلم درباره الی، شکلی از دروغ‌گویی جمعی، به سپیده (با بازی گلشیفته فراهانی) تحمیل می‌شود که در هیچ بستری، جز مناسبات عرفی یک اجتماع بیمار، قابل بررسی و تائید نیست؛ ولی فرهادی برای اولین‌بار به‌جای اینکه گزارشی از وضعیت اجتماعی ارائه دهد، به تنهایی شخصیت‌هایش نفوذ می‌کند تا نشان دهد عرف چگونه راه‌های جدیدی برای تغییر سرنوشت انسان‌ها خلق می‌کند.


نگاهی به جنجالی‌ترین فیلم های ابراهیم حاتمی کیا

گلشیفته فراهانی، پیمان معادی، ترانه علیدوستی، شهاب حسینی در نمایی از فیلم درباره الی اثر اصغر فرهادی

بدین ترتیب فیلم جدایی نادر از سیمین در زمانی ساخته شد که اصغر فرهادی به تسلط کاملی در شکل ارائه داستان، میزان نزدیک شدن به شخصیت‌ها و انتقال درون‌مایه در فیلم‌هایش رسیده بود. علت اقبال عمومی و کسب جوایز بسیار این اثر نیز می‌تواند به همین دلیل باشد. جدایی نادر از سیمین، با وجود آنکه داستانی را در دل جامعه‌ای ایرانی و مناسبت‌های عرفی‌اش روایت می‌کند و به آنها تن می‌دهد، به‌آرامی دغدغه شخصی هر یک از شخصیت‌ها را به موضوع اصلی داستان تبدیل می‌کند؛ به همه آنها حق می‌دهد و درعین‌حال برایشان دل نمی‌سوزاند، فرهادی با خویشتن‌داری تنها نظاره‌گر است؛ راوی نکته‌سنجی که بلد است داستانش را به‌گونه‌ای تعریف کند که بیننده نیز همچون شخصیت‌ها به درون گردباد داستان پرتاب شود.
پس از درو کردن جوایز با جدایی نادر از سیمین، فرهادی فیلم گذشته را در فرانسه ساخت. اولین فیلمی که اصغر فرهادی خارج از مرزها ساخت به شکل عجیبی تفاوت ویژه‌ای با فیلم‌های ایرانی‌اش ندارد. همان آدم‌های بر سر دو راهی‌ها و نزدیک شدن به شخصیت‌ها در کنار تن دادن به مناسبات عرفی که انگار احمد (با بازی علی مصفا) با خودش از ایران به فرانسه برده.  


کارنامه پیمان معادی بازیگر فیلم جدایی نادر از سیمین

کارنامه لیلا حاتمی بازیگر فیلم جدایی نادر از سیمین

پیمان معادی و لیلا حاتمی در نمایی از فیلم جدایی نادر از سیمین اثری از اصغر فرهادی

فیلم فروشنده بازگشت حساب‌شده اصغر فرهادی به محدوده قدرتش است. داستانی ملتهب که به‌آرامی شخصیت‌ها را درگیر خود می‌کند و دو راهی‌های سختی که پیش روی آنها قرار می‌دهد. دست گذاشتن روی موضوع تعرض موجب همذات پنداری مضاعف بیننده ایرانی می‌شود و گسترش آن به مفاهیمی نظیر حریم خصوصی و برخورد منطقی با متعرض، فروشنده را به داستانی جهان‌شمول تبدیل می‌کند، که هرچند تنها در محدوده عرفی جامعه ایران امکان وقوع دارد، اما توانایی اقناع کردن بینندگانی از سراسر دنیا را نیز دارد. علاوه بر اینکه شرایط سیاسی عجیب به وجود آمده پس از به‌قدرت رسیدن ترامپ موجب شد تفاسیر متفاوتی از فیلم شکل بگیرد که در کنار واکنش‌های هدایت شده خارج از فیلم، دومین اسکار را برای اصغر فرهادی به ارمغان آورد.


کارنامه شهاب حسینی بازیگر فیلم فروشنده

ترانه علیدوستی و شهاب حسینی در نمایی از فیلم فروشنده اثر اصغر فرهادی

فیلم همه می‌دانند با حضور پنه‌لوپه کروز و خاویر باردم، دومین فیلم اصغر فرهادی است که در خارج از ایران ساخته شده و کم‌وبیش همان مشکلاتی را دارد که فیلم گذشته از آن رنج می‌برد. با وجود اینکه فیلم همه می‌دانند، می‌کوشد مناسبات عرفی شهر کوچکی در اسپانیا را در کانون توجه قرار دهد، اما حداقل برای بیننده ایرانی شخصیت‌ها تفاوت چندانی با آدم‌های شهر زیبا یا چهارشنبه سوری ندارند. بازهم مثل گذشته فیلم درون‌مایه خود را در عنوانش افشا می‌کند و از بیننده توقع دارد شاهد انتخاب‌های ساده شخصیت‌هایی باشد که در دوراهی‌های نه‌چندان سخت قرار گرفته‌اند. با این وجود نمای پایانی فیلم بر وجود فرهادی نظاره‌گر تأکیدی دوباره دارد. راوی پرده‌پوشی که پس از آگاه کردن بیننده از چیزهایی که همه می‌دانند به‌آرامی صحنه را ترک می‌کند.


نقد و بررسی فیلم همه می‌دانند

پنه‌لوپه کروز و خاویر باردم در فیلم همه می‌دانند اثری از اصغر فرهادی

فیلم قهرمان، آخرین ساخته اصغر فرهادی، به تازگی در جشنواره کن به نمایش در آمده و از امیدهای نخل طلا به حساب می‌آید. فیلم، عنوانی عجیب و به احتمال زیاد باز هم افشاگر دارد. از روی خط داستانی می‌توان حدس زد مثل فروشنده و جدایی نادر از سیمین، قرار است شاهد داستانی پرکشش باشیم که شخصیت‌ها را در برابر هم و بر سر دو راهی‌های سخت قرار می‌دهد. همچنین با توجه به عنوان فیلم می‌توان اینگونه برداشت کرد که قهرمان قرار است داستان رویارویی شخصیت اصلی با محیط پیرامونش باشد.

باید منتظر ماند و دید قهرمان تا چه اندازه یادآور آثار قابل تأمل و جریان‌ساز اصغر فرهادی است. فرهادی نظاره‌گری که راوی هوشمند، نکته‌سنج و پرده‌‌پوش داستان‌های ملتهب است. اما چه قهرمان به یک موفقیت جدید برای فرهادی تبدیل شود و چه با واکنش سرد منتقدان و بینندگان در داخل ایران مواجه گردد، نمی‌توان چشم بر این حقیقت فرو بست که فرهادی حالا دیگر فیلم‌سازی بین‌المللی است که هر فیلمی از او اتفاقی مهم در عالم سینما و تاریخ سینمای ایران به‌حساب می‌آید. هر فیلمی از او شانس بردن جوایز اصلی جشنواره معتبر بین‌المللی را دارد و به رؤیای شیرین سومین اسکار سینمای ایران دامن می‌زند.

امیر جدیدی در نمایی از فیلم قهرمان آخرین اثر اصغر فرهادی

شاید برایتان جالب باشد

نظر شما چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.