اطلاعات و نقد فیلم خواب

همه چیز درباره جشنواره فیلم فجر ۱۴۰۴

 خلاصه داستان فیلم خواب

فیلم خواب نوع خاصی از سایکودرام درباره مردی است که خواب‌های دنباله‌دار عجیبی می بیند: داستان درباره مجتبی کارمند اداره بایگانی است که درگیر مشکلات خانوادگی، تغییر خانه و مشکلات کاری شده و حالا در این میانه، دچار اختلال خواب می‌شود و در خواب با زنی آشنا می‌شود که زندگی‌اش را تغییر می‌دهد…

بازیگران و عوامل فیلم

فیلم خواب اولین ساخته مانی مقدم است و با پژمان تیمورتاش فیلمنامه‌اش را نوشته‌اند. امیرحسین حیدری هم تهیه‌کننده این اثر است.

به جز رضا عطاران که نقش اصلی خواب را دارد، مریلا زارعی، هدی زین‌العابدین، کاظم سیاحی و علی مصفا هم در آن بازی می‌کنند.

مریلا زارعی و رضا عطاران پیش از این در سال ۱۳۹۰ در فیلم خوابم میاد اولین ساخته سینمایی رضا عطاران با هم همکاری کرده بودند که جایزه بهترین کارگردانی فیلم اول را برای عطاران به دنبال داشت.

هدی زین‌العابدین هم آخرین بار در سریال «در انتهای شب» به کارگردانی آیدا پناهنده حضور داشت و حالا هم سریال جادوی سفید را با همین کارگردان آماده انتشار از فیلیمو دارد. این اولین بار است که او در یک با رضا عطاران همبازی می‌شود که حتما تجربه متفاوتی برایش بوده است.

نقد و بررسی فیلم خواب

این نقد و نوشته‌ها، نظر کوتاه ولی دست‌اولِ منتقدان و نویسندگان سینمایی است؛ شاید بعدها همه چیز تغییر کند! در ضمن، انتشار آن‌ها -لزوما- به معنای تایید فیلیموشات نیست

 سعیده نیک‌اختر

 امسال با چند فیلم سایکودرام در جشنواره روبرو شدیم که خواب با اختلاف زیادی فیلم بهتری در این ژانر بود. فیلمنامه چفت‌وبست خوبی داشت و جزئیاتی مثل پیشینه شخصیت‌ها و روند بروز، بسط و گسترش اتفاق در آن به‌خوبی رعایت شده بود. خواب، بر خلاف اسمش تم اصلی فیلم نیست. موضوع فیلم بحث عدم تمکین همسری است که به لحاظ سن‌وسال و روحیاتی که دارد، تمایلی به این امر ندارد. همسر این پروانه خانم با بازی مریلا زارعی، رضا عطاران در نقش مجتبی الوندی است که در عذاب است و به همین خاطر در خواب دنبال خواسته‌اش می‌گردد. مجتبی که فردی مذهبی و پایبند اصول و قیودات اخلاقی‌ست، سعی می‌کند کاری خلاف شرع انجام ندهد و با روحانی امامزاده مشورت می‌کند. وقتی حکمی خلاف شرع برای خواب‌هایش نمی‌یابد و با سرزنش‌های بیشتر از جانب همسرش روبرو می‌شود، سعی می‌کند با کمک داروی خواب، بیشتر بخوابد تا نیازهایش اجابت شود. نهایتاً داروها کار دستش می‌دهد و رؤیاهایش جدی‌تر شده و مرز خواب و بیداری را گم می‌کند.

شاید برای اولین‌بار است که در سینمای ایران چنین بحث تابوشکنی مطرح شده و خط‌قرمزها را رد کرده است. این که فیلمساز حواسش به جامعه اطرافش هست و مساله به‌روز و مهمی را انتخاب کرده آفرین دارد. اما خیلی‌ها بابت انتخاب فرد مذهبی که نوحه‌خوان هم هست، به فیلم تاختند؛ اما داستان چیز دیگری است. این انتخاب نشان می‌دهد که شخصیت اصلی داستان پایبند یک‌سری اصول اخلاقی و شرعی است که نمی‌خواهد جور دیگری نیازش را برطرف کند و به جامعه آسیب برساند. نهایتاً خودش صدمه می‌بیند. شاید طرح این مسئله در قالب یک فیلم سینمایی، هشداری به همسرانی باشد (چه زن و چه مرد) که به حقوق و وظایف زناشویی خود آگاه نیستند و زنگ خطری باشد برای خیلی از خانواده‌های درگیر. همیشه آگاهی و پیش‌گیری بهتر از درمان است.

۳ نکته از فیلم:

• یک رضا عطاران درخشان
• فیلمنامه خوب معجزه می‌کند
• تقابل دو موجود زیبا: پروانه و آهو

سید مهرزاد موسوی

فیلم خواب شروع جذاب و به‌اندازه‌ای دارد، داستانش را بدون لکنت پهن می‌کند، در جاهایی هم جسارت به خرج می‌دهد (نمایش زناشویی مذهبی و البته مداحی نقش اول که پیش از این ندیده بودیم)، بازیگرانش هم در نقش‌ها می‌درخشند و همه و همه این‌ها یعنی بیننده تا جایی فراموش می‌کند که این فیلم یک کارگردان فیلم اولی است.

اما خواب، کمی بیشتر از نیمه از حرکت می‌ایستد، ایده جدیدی برای رو کردن و ادامه دادن ندارد و همچون بیماری مزمن اغلب فیلم‌های ایرانی، به اطناب و سردرگمی دچار می‌شود. این مشکل تا پایان فیلم و در زمان گره‌گشایی هم دست از سر داستان برنمی‌دارد و به همین دلیل فیلمی که شروع خوبی داشت و توقع را بالا برده بود، فقط «تمام» می‌شود.

اما با همه این‌ها، خواب در بین آثار سایکودرام جشنواره فیلم فجر 44 اوضاع خوبی دارد و شاید بتوان عنوان بهترین را به آن داد. این مرهون انتخاب درست بازیگران، داستان خوب و انتخاب کاراکترهای کمتر دیده شده و تلاش کارگردان برای ساخت اثری قابل‌قبول در نخستین تجربه‌اش است. باید توقع را با فیلمسازان فیلم‌اولی تطبیق داد. همین‌که داستانش را خوب شروع کنند و روای خوبی باشند و به پایان برسانند، از خیلی‌های دیگر در همین جشنواره جلوترند!

۳ نکته از فیلم:

• «توی خوابه که می‌تونیم خوشبخت باشیم»
• موسیقی انتخابی اثر؛ گویا موسیقی اصلی فیلم به جشنواره نرسیده
• نوشتن شعر برای مداحی‌های اثر با همان ملودی‌های آشنا

محمد تقی‌زاده

دوازده سال پیش، سعید اقاخانی با فیلم «لامپ صد»، فضایی تلخ و گزنده از توهمات ناشی از مواد روانگردان مانند شیشه را به تصویر کشید. حالا مانی مقدم در «خواب» تلاش کرده با حربه‌های روایی جدید، ایده‌ای مشابه را از نگاهی دیگر بازسازی کند.

فیلم از نامش آغاز فریب می‌کند: مخاطب تا مدتی گمان می‌کند رؤیاهای شخصیت اصلی (با بازی رضا عطاران) واقعاً خواب است، اما به تدریج دستپخت کارگردان آشکار و ماهیت ماجرا – توهمات ناشی از مصرف داروهای روانگردان – برملا می‌شود. مشکل اصلی اینجاست که بیننده نه از طریق خلق تعلیقی عمیق، که با فریبِ برنامه‌ریزی‌شده، اطلاعات قطره‌چکانی و اغوا به بیراهه کشیده می‌شود تا «دیر بفهمد».

فیلمسازی، فریب دادن نظام‌مند مخاطب نیست. اگر سازنده توانایی ایجاد کشش و ابهام اصیل را ندارد، نباید با ترفندهای تصنعی، همراهی تماشاگر را به زور و فریب حفظ کند. در عین حال، انتخاب بازیگران – از مریلا زارعی و علی مصفا تا رضا عطاران – مناسب است و عطاران در نقشی متفاوت ظاهر می‌شود. اما فضای فریبنده‌ی فیلم، حتی این هنرنمایی‌ها را نیز تحت‌الشعاع قرار داده است.

اگرچه تلاش مانی مقدم برای خلق فضایی متفاوت قابل تقدیر است، اما استراتژی نویسندگان در پنهان‌کاریِ طولانی و گمراه‌سازی بیننده نادرست و آزاردهنده است. ریتم و مونتاژ فیلم نیز پس از شروع نسبتاً خوب، دچار تکرار و درازگویی می‌شود و در نهایت به سرانجام مطلوب نمی‌رسد.

۳ نکته از فیلم:

• نامفهوم اما دغدغه مند
• انتخاب خوب بازیگران
• فریبنده یا مبهم

محمد جلیلوند

یکی از عناصری که جای خالی آن همیشه در سینمای ایران حس شده، خیال و فانتزی شکل گرفته براساس آن است. عنصر کلیدی هنر هفتم که بالاخره به مرور پای آن به سینمای کشورمان باز شده و شاهد نمونه هایی از آن در فیلم های بخش مسابقه جشنواره امسال هستیم.
فیلم سینمایی ( خواب) ساخته مانی مقدم یکی از آنها است که شاکله فیلمنامه اش براساس خواب و رویا شکل گرفته و می توان آن را در زیر شاخه سایکودرام یا همان دارم روانشناسانه قرار داد.
فیلم درباره مجتبی الوندی و همسرش پروانه است که پس از سال ها زندگی مشترک، زندگی سردی داشته و فرزندی هم ندارند. خواب های دنباله داری که مجتبی می بیند و طی آن با زنی جوان همراه می شود، حادثه محرک پرده نخست فیلمنامه محسوب می شود که کل قصه را تحت تاثیر قرار می دهد.
پژمان تیمورتاش در مقام نویسنده فیلمنامه، از مساله ای به نام اختلال خواب برای شکل دادن فیلمنامه و قهرمان خود بهره گرفته و آن را به زندگی زناشویی درهم ریخته مجتبی پیوند می زند. خواب برای او فرصتی طلایی برای فاصله گرفتن از زندگی روزمره و آرزوهای سرکوب شده اش به حساب می آید که حتی دیابت اش را هم بهبود می بخشد!
فیلم با وجود ریتم کند و پلان های تکراری، به دلیل پرداخت مناسب مجتبی خوب پیش رفته و به یک پرده پایانی تاثیرگذار منتهی می شود. مایه های سایکودرام خواب هم با پیشرفت داستان پررنگ تر شده و بازی درخشان رضا عطاران نیز آن را تکمیل می کند.

۳ نکته از فیلم:

• باورپذیری رابطه پروانه و مجتبی.
• رضا عطاران گزینه ای مطمئن برای ایفای نقش آدم های بازنده.
• پایان بندی درست و حسابی.

احسان طهماسبی

تا به اینجای کار، جسورانه‌ترین فیلم جشنواره 44 . نخستین تجربه سینمایی مانی مقدم در خواب، به سبک برخی آثار موفق سینمای جهان، محافظه‌کاری را کنار گذاشته و با جا‌به‌جایی مرز خیال و واقعیت، تصویری بی‌پرده از رویایی فراموش شده را در ذهن مخاطب ترسیم کرده است. موقعیت عجیب و ناآشنای خواب، فاصله زیادی از زندگی روزمره و اتفاقات روتین زیست تماشاگر دارد. از این رو است که مقدم، قدم در راهی دشوار می‌گذارد و ضمن حذف چارچوب‌های ایده مرکزی و تمرکز بر جریانی واحد، به سوژه‌ای نزدیک می‌شود که همراهی و همذات‌پنداری مخاطب را به همراه دارد. سوژه‌ای که به‌ جای پاسخ‌های ساده، تجربه‌ای ذهنی و چالش‌برانگیز را ارائه می‌دهد. برگ‌برنده خواب تنها معطوف به فیلمنامه خوب و کارگردانی دقیق این اثر نیست؛ نقش‌آفرینی گروه بازیگران فیلم، کمک شایانی به هموارکردن مسیر سخت مقدم کرده و عوامل فنی فیلم نیز در راستای همین هدف، عمل کرده‌اند. از این رو است که فیلم برخلاف انتظار، به چالشی برای مخاطب و تجربه‌ای لذت‌بخش از تماشای اثر بدل می‌شود و حال و هوایی متفاوت از سایر فیلمهای جشنواره برای او به ارمغان می‌آورد. نگران ریتم کند فیلم و سوژه مهجور و بازی مینیمال عطاران هم نباشید! خواب پتانسیل کافی برای اینکه مخاطب را خسته و مایوس نکند، دارد.

۳ نکته از فیلم:

• یکی از بهترین آثار جشنواره 44
• برخی فیلمسازان فیلم اولی نیز در ادوار گذشته انتخاب‌های جسورانه‌ای همچون مانی مقدم داشته‌اند. اما در ادامه به فیلم‌های محافظه‌کار و خنثی روی آورده‌اند. امید که این اتفاق در مورد این فیلمساز تکرار نشود!
• عطاران جز معدود بازیگران سینمای کمدی است که نقش‌آفرینی او در فیلم‌های همچون خواب، باورپذیر و تماشایی است.

 

عکس های فیلم خواب