همه چیز درباره فیلم خاتی

همه چیز درباره چهل و سومین جشنواره فجر ۱۴۰۳

خلاصه داستان فیلم خاتی

در خلاصه داستان رسمی فیلم خاتی آمده است: تراژدی وقتی آغاز می‌شود که محکوم به رفتن می‌شوی، آن هم وقتی همچون تنهاترین درخت جنگل بلوط ریشه در خاک دوانده‌ای… داستان فیلم درباره زنی به نام خاتی است که همه زندگی‌اش را برای نجات جانوران گذاشته، حتی برای حفظ خرسی که همسرش را کشته است…

 

نقد و بررسی فیلم خاتی

این نقد و نوشته‌ها، نظر کوتاه ولی دست‌اولِ منتقدان و نویسندگان سینمایی است؛ شاید بعدها همه چیز تغییر کند! در ضمن، انتشار آن‌ها -لزوما- به معنای تایید فیلیموشات نیست

احسان ناظم‌بکایی

هزینه برای هیچ. فیلمی که از نظر فنی در شرایط سخت کوهستان زاگرس فیلمبرداری شده و شهری نیست از نظر محتوا، رها و از لحاظ ریتم، کند است. خاطی چنان بی چفت و بست است که مخاطب را شاکی می کند چون انگار اصلاً سازندگان اتمسفر عشایر و ایلات همجوار حیوانات وحشی را نمی شناسند. نحوه مواجه عشایر با حیوانات و به خصوص خرس طوریست که انگار گودزیلا دیده اند. حال آنکه برای ایلاتی ها حیوانات و جنگل ارزشمند هستند و اعتقاد به برکت آنها دارند. چالش دیگر فیلم این است که فضا و لباس ها بومی و عشایریست اما هیچ بازیگری لهجه ندارد. درست مثل یک بالماسکه تهرانی با لباس عشایریست. درمانگاه حیواناتی که خاتی راه انداخته چنان غیرواقعی است که انگار سازندگان یادشان رفته محیط زیست در این کشور متولی و جنگلداری و … سازمان دارد. مگر بانداژکردن روباه و جراحی کلاغ و تیمار بچه خرس، بچه بازیست که در یک چادر عشایری بدون وسیله انجام شود؟ اگر هنگام پخش فیلم تعداد کمی از سالن بیرون رفتند علتش گیرایی نبود بلکه علتش به خواب رفتن مخاطب بود.

۳ نکته از فیلم:

• دو بچه خرس بهترین بازیگران فیلم بودند؟
• جنگل چرا اول فیلم آتش گرفت؟
• چرا سارا بهرامی در تمام نقش ها یک زن متزلزل گریان و عصبی بازی می کند؟ حتی اینجا که قرار است نقش یک زن تنهای محکم و مدافع حیوانات را بازی کند؟

محمد تقی‌زاده

خاتی در جستجوی هویت انسان و پیوند آن با طبیعت پیرامونی آن است ولی نتیجه آن شده که نه انسان آن آدمیزاد باورپذیری از آب درآمده و نه حیوانات و بهره‌گیری از طبیعت در آن همراه‌کننده شده است.

خاتی در بازنمایی روابط انسانی خود به یک عشق کهنه و یک رابطه به اصطلاح مثلثی میپردازد اما ابهام را بجای تعلیق دستمایه روایت خود کرده است. فیلمساز با اطلاعات قطره‌چکانی تماشاگر را تشنه فهمیدن روابط آدم‌ها میکند حال آنکه این استراژی روایی نه تنها تعلیق نیست بلکه فریب مخاطب محسوب میشود.

۳ نکته از فیلم:

• ترجیح خرس به شوهر توسط خاتی
• ابهام تا پایان
• فیلمسازی خلاقانه در طبیعت

احسان طهماسبی

ارائه یک تفکر به روز از رسوم منسوخ عشایر و نمایش شکل‌گیری اصلاحات جدید از تفکرات کهنه. زن سرکش و عصیانگر روستا همانند جسیکا چستین (در نقش آنتونیا زابینسکا) در فیلم همسر نگهبان باغ‌وحش، بخش قابل توجهی از زندگی خود را صرف نگهداری از حیوانات محیط‌زیست محل زندگی خود کرده و بر خلاف چارچوب‌های مرسوم، مبارزه با تفکرات ضد محیط‌زیستی و مردسالارانه را پیش گرفته است. هرچند که فیلمنامه خاتی توان همراه کردن مخاطب با خود را دارد، اما مهمترین ایراد فیلم یعنی انتخاب بازیگر باعث شده بارها ارتباط مخاطب با فیلم قطع شود.در واقع علاوه بر عدم تسلط بازیگران به گویش محلی منطقه، ظاهر و فیزیک اغلب آنها با شرایط ایل و عشایر تطبیق نداشته و گویا فیلم در محیط شهری ساخته شده است.

۲ نکته از فیلم:

• با خرس‌ها نمی‌توان همانند حیوانات خانگی برخورد کرد!
• گاهی اصرار به استفاده از بازیگران حرفه‌ای و مشهور در فیلمهای بومی، می‌تواند به ضرر فیلم تمام شود

سعیده نیک‌اختر

قصه از این قرار است که چند جوان مستعد دور هم جمع شده‌اند، چیزی نوشته‌اند، سرمایه‌گذاری پیدا کرده‌اند و فیلمی ساخته‌اند. اما سوال اینجاست چه کسی به اینها مجوز ساخت و پروانه نمایش داده؟ فیلم با یک نمای لانگ آتش سوزی از جنگل شروع می‌شود و اهالی روستا در حال فرارند. سکانس بعدی زنیست که تنها روی تپه زندگی می‌کند و حاضر به ترک روستا نیست. سکانس بعدی پسر خان روستا از زندان آزاد شده و همه خوشحالند. ناگهان داستان 180 درجه می‌چرخد و دیگر داستان آتش سوزی فراموش می‌شود. بعد متوجه می‌شویم که اینها از عشایرند اما هیچ اشاره‌ای به مکان روستا نمی‌شود. سکانس بعد پای چند توله خرس و کلاغ به داستان باز می‌شود. بعد صحبت از رسم غلط عشایر است. این کل داستان فیلم است. چند خرده داستانی که هیچ ربطی بهم ندارند و در امتداد هم نیستند. در واقع هیچ نخ تسبیحی این ها را بهم متصل نمی‌کند. این اصلی ترین اشتباه فیلم است.

اما دو نکته مهم. اول اگر تیم تهیه فیلم زحمت کشیده و برای تولیدش لوکیشن سخت یک روستای کوهستانی را انتخاب کرده چرا هیچکس لهجه محلی ندارد و همه فارسی فصیح صحبت می‌کنند؟  دوم اینکه مواجهه با خرس و ایجاد مزاحمت برای دامها، چه ایده جدیدیست که ذهن فیلمساز را به خودش مشغول کرده؟ مگر ما جنگلبان و محیط بان نداریم و اهالی یک روستا مختارند هروقت دلشان خواست روی حیوانات اسلحه بکشند؟ یک تماس با پلیس می‌تواند حیوان وحشی را به زادگاهش برگرداند. فریدون نجفی به عنوان فیلمساز مبتدی و جوان مرتکب اشتباه دیگری هم شده که یک مشت ستاره سینما را داخل فیلم کرده بی اینکه بتواند بازی مناسبی از آن ها بگیرد. به عنوان مثال سارا بهرامی همان زن همیشگی مفلوک است که اشکش دم مشکش است و زنی که قرار است تنها با دو بچه اش روی تپه زندگی کند و یک تنه مقابل مردم روستا بایستد چرا اینقدر گریه می‌کند؟ داستان در جایی اتفاق می‌افتد که سنت های قدیمی حاکم است و زنی که بیوه می‌شود باید زن برادر همسرش شود، حالا همین زنها خیلی شیک و مجلسی پشت رل می‌نشینند و رانندگی می‌کنند. باز هم می‌پرسم واقعا چه کسی به این قبیل فیلمها مجوز ساخت و نمایش می‌دهد؟

۳ نکته از فیلم:

• اینجا کجاست؟
• داستان در چه تاریخی اتفاق می افتد؟
• زیباترین پلان این جشنواره متعلق است به پلانی که دو توله خرس داخل یک پیکان جای راننده و شاگرد نشسته‌اند.

بازیگران و عوامل فیلم خاتی

سارا بهرامی، آناهیتا افشار، سعید آقاخانی، فرید سجادی حسینی، علی عامل هاشمی، کاظم نوربخش، آرمیتا مرادی، شادی خلیلی، میلاد آرمند، سحر خطیبی، علیرضا حیاتی و بازیگران خردسال اشکان اردستانی، ارغوان عزیزی، دنیز بیک محمدی گروه بازیگران «خاتی» را تشکیل می‌دهند.

کارگردان: فریدون نجفی، نویسنده: احمد رفیع زاده، تهیه‌کننده: محمد کمالی‌پور، تدوین: یوسف بخشایش، مدیر فیلمبرداری: اشکان اشکانی، آهنگساز: آریا عظیمی‌نژاد، صدابردار: سعید زند، طراح صحنه: سعید اسدی، طراح لباس: مجید لیلاجی، طراح گریم: سودابه خسروی، مدیر تولید و برنامه‌ریز: داود باقری، دستیار یک کارگردان: علی کشاورز، طراح جلوه‌های ویژه میدانی: آرش آقابیگ و عکاس: حسن شجاعی.

حاشیه‌های فیلم

• خاتی سومین فیلم فریدون نجفی است. او پیش از این اثر، ساخت دو فیلم «بچه گرگ‌های دره سیب» و «اسکی‌باز» را در کارنامه‌اش به ثبت رسانده، که هر دو متعلق به سینمای کودک و نوجوان بوده که در جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان اصفهان هم با استقبال رو‌به‌رو شدند.
• «خاتی» یک درام اجتماعی زیست‌محیطی است که بیشتر به ارتباط انسان با محیط زیست و حیوانات می‌پردازد؛ موضوعی که چندان در سینمای ایران تجربه نشده و به همین دلیل می‌تواند از فیلم‌های متفاوت در جشنواره امسال باشد.
• در ابتدا قرار بود لیلا حاتمی یکی از نقش‌های اصلی «خاتی» را ایفا کند، اما با انصراف او، سارا بهرامی جایگزین این بازیگر شد.
• آریا عظیمی‌نژاد آهنگساز مطرح سینما و تلویزیون ایران که پیش از این آهنگسازی آثاری چون «پایتخت»، «میم مثل مادر»، «طلا و مس»، «خوب بد جلف» و… را بر عهده داشته است، موسیقی «خاتی» را ساخت.

حرف‌های عوامل فیلم در نشست خبری جشنواره فیلم فجر

فریدون نجفی | کارگردان: قصه فیلم ما درباره محیط‌زیست بود، اما درنهایت به دلیل درام فیلم نیاز بود تا قصه‌ای هم داشته باشیم که بتواند روایتگر دغدغه‌های ما باشد. حتی در تصاویر ما همه مناظر در بک‌گراند هستند و هیچ پلانی فیلم‌برداری نکردیم که در آن صرفاً بخواهیم زیبایی‌های طبیعی را تصویر کنیم.

من در منطقه زاگرس که قصه در آن فیلمبرداری شد بزرگ شدم. طرح اولیه برآمده از دغدغه شخصی من بود. طرح را به فیلمنامه‌نویس کار دادم و تمام تلاش خود را کردم که اثری رئال بسازم. لهجه در این کار چالش کار ما بود. در ایران درک و تماشای آثاری که با لهجه ساخته می‌شوند اغلب سخت است. من اصرار داشتم که فیلم بدون لهجه باشد تا در گیشه و اکران عموم ارتباط مخاطب با آن راحت‌تر شکل بگیرد. فرید سجادی حسینی، بازیگر فیلم درباره حضور در این اثر سینمایی گفت: «خاتی» فیلم سختی بود. لوکیشن فیلم ایجاد چالش می‌کرد و شرایط زندگی در آن منطقه سخت بود، اما درنهایت خوشحالم که کار ساخته شد. فکر می‌کنم نتیجه رضایت‌بخش شده است.

محمد کمالی‌پور | تهیه‌کننده: این پروژه سال گذشته به من پیشنهاد شد. وقتی شنیدم فیلم درباره مادر، بچه و خرس است به دلیل وظیفه‌ای که نسبت به حفاظت از محیط‌زیست داشتم، پروژه را پذیرفتم. تنها شرط من برای آقای فریدون نجفی درباره این فیلم، این بود که یک خانواده چندنفره بتوانند در سالن به تماشای فیلم نشسته و از آن لذت ببرند، به عبارتی فیلم دیده شود. ما برای ساخت‌کار با چالش‌های بسیاری دست‌وپنجه نرم می‌کردیم. سینه‌موبیل ما چپ شد و در لوکیشنی سخت مشغول فعالیت بودیم. اما حس کردم این‌گونه از فیلم‌ها می‌توانند ایران را تصویر کنند. متأسفانه فیلمسازی این روزهای ما محدود به تهران، شمال و جنوب ایران شده است. سعی من این است که به وطن خود ادای دین کرده و گوشه‌های بی‌نظیر آن را به تصویر بکشم.

آریا عظیمی‌نژاد | آهنگ‌ساز: برداشت من از فیلم این بود که ما جامعه‌ای در حال گذار هستیم. بخشی از قانون‌هایی که مردانه به نظر می‌رسد و نیاز به احقاق حق دارند و همین‌طور دیگر المان‌هایی که در فیلم به‌کاررفته بود من را به ساخت موسیقی بختیاری سوق داد. هدفم این بود که موسیقی به‌نوعی در کار احقاق حق کند. آناهیتا افشار، دیگر بازیگر این فیلم گفت: من به حیوانات و طبیعت علاقه بسیاری دارم. در سینمای ایران تابه‌حال هیچ فیلمی نداشتیم که تا این حد به حیوانات بپردازد و این نکته برای من بسیار جالب بود. قصه «خاتی» به نظر من بسیار زیبا است و نکات انسانی را روایت می‌کند. جدای از این بودن در کنار عوامل کار و همکاری با آن‌ها برایم ارزشمند بود.

سارا بهرامی | بازیگر: ابتدای کار من از خرس‌ها می‌ترسیدم، اما در ادامه ترسم کم شد و در این مسیر فریدون نجفی به من بسیار کمک کرد. نجفی گفت: «خاتی» در اصل اسم «خاتون» است که ما مخفف آن را در فیلم استفاده کردیم. در جای‌جای فرهنگ ایرانی، زنان عشایر را می‌توان دید که همه به‌روز هستند. هم چهره و هم‌لباس‌هایشان بسیار زیبا است. دورافتاده‌ترین نقاط ایران هم اینترنت دارند و شیک‌پوشی دیگر امروز چیز عجیبی نیست. این روزها من خودخواسته انتخاب کردم که کم‌کار باشم. متأسفانه به دلیل کار در اجرای یک نمایش رباط زانوی من آسیب دید و برای همین درگیر زندگی شخصی‌ام هم شدم.

یوسف بخشایش | تدوینگر: این دومین فیلم سینمایی من است. از فریدون نجفی تشکر می‌کنم که به من اعتماد کرد و اجازه تدوین این اثر را به من داد. ورود به این عرصه خیلی سخت است و من قدردان این اعتماد هستم. ضمن این که تدوین این کار خیلی سخت بود. در «خاتی» جامپ‌کات‌های زیادی استفاده شده و خودم نگران بودم که این موضوع برای مخاطب زیادی نباشد. اما فکر می‌کنم درنهایت همه چیز خوب پیش رفت. فریدون نجفی بیان کرد: من قبل از این که فیلمساز باشم خودم را فعال محیط‌زیستی می‌بینم. پرداختن به این موضوع چه گونه‌های گیاهی باشد و چه گونه‌های حیوانی برای من اهمیت زیادی دارد. خواستم با این فیلم تلنگری بزنم و به مردم بگویم که در لحظه‌های بحران چه طرز برخوردی موردنیاز است. دوست داشتم در فیلم از محیط‌بان هم استفاده کنم، اما در این فیلم خیلی شرایط رقم‌زدن این موضوع را نداشتیم.

علی عامل هاشمی | بازیگر: من مدت‌ها است که به‌صورت رسمی در خراسان محیط‌بان هستم. وقتی به‌عنوان یک فعال محیط‌زیستی وارد می‌شوید با یک گروه حرفه‌ای برای سرکشی اعزام می‌شوید. ما چند ماه درگیر «پیروز» یوز ایرانی بودیم که در انتها تلف شد. متأسفانه همه حیوانات ما در معرض انقراض هستند و لازم است که به آن‌ها بپردازیم.

 

پوستر و لوگوی فیلم خاتی